Εδώ και αρκετές ημέρες κρατάω στα χέρια μου την έκδοση του βιβλίου του πολύ καλού φίλου και ερευνητή Νικολάου Κούτρα «Από τον Μουντζίνο... στο Λεκάνη, Ένα Παράθυρο στην Τοπική Ιστορία: Πολιτιστικά Ίχνη των Κατοίκων του Μουντζίνου» στην Τουρκική Γλώσσα που εκδόθηκε από τις Πολιτιστικές Εκδόσεις του Δήμου Μπαγκτσιλάρ (Bağcılar Belediyesi Kültür Yayınları).
Ως γνωστόν η πρώτη έκδοση στα Ελληνικά κυκλοφόρησε από τις Ξανθιώτικες Εκδόσεις Σπανίδη.
Σε πρόσφατη παρουσίαση του βιβλίου που έγινε στην γειτονική
Καβάλα ο συγγραφέας ανέφερε σχετικά:
Αρχίζοντας,
θέλω να σας ευχαριστήσω για την παρουσία σας και την τιμή που μου κάνετε να
παραβρίσκεστε εδώ και να μοιράζεστε μαζί μου, αυτή μου την εμπειρία.
Νομίζω
ότι χρειάζεται να εξηγήσω πρώτα, γιατί και πως έγραψα ένα τέτοιο σύγγραμμα. Ο
όρος τέτοιο αναφέρεται κυρίως στη μοναδικότητα, τουλάχιστο όσο αφορά την
ευρύτερη περιοχή μας, και στο ότι η ενασχόληση με ένα θέμα που αφορά στοιχεία
του μουσουλμανικού πληθυσμού και, μάλιστα, λατρευτικά και ταφικά, ίσως, κάπως
να ξενίζει μερικούς.
Η πρώτη μου επαφή με κατάλοιπα των ανταλλαγέντων μουσουλμάνων, ήταν τα νομίσματα, τα κέρματα που συλλέγαμε στο χωριό μου, όταν ήμασταν μικροί, με τα οποία παίζαμε διάφορα παιγνίδια όπως περιγράφω στο παράρτημα του βιβλίου. (φ.1, φ.2). Τότε όμως το ενδιαφέρον ήταν μόνο να έχουμε πολλά νομίσματα για το παιγνίδι και όχι να ερευνήσουμε και να μάθουμε τι σημαίνουν τα διάφορα στοιχεία των κερμάτων!
Θυμάμαι,
επίσης, πως, μικρός, είχα δει την οθωμανική γραφή σε μια μαρμάρινη επιγραφή που
έβαλαν, ως δομικό υλικό, πάνω από ένα παράθυρο στο παλιό στάβλο του παππού
μου.(φ. 3)
Πολύ
αργότερα, μετά το 1990, όταν αρχίσαμε να κατασκευάζουμε το νέο μας σπίτι στο χωριό, μέσα στα μπάζα
που μας έφερναν ,από διάφορα σημεία του χωριού, πρόβαλαν και κάποιες
επεξεργασμένες, οι περισσότερες σπασμένες πέτρες με διάφορες γραφές και σχέδια,
άγνωστες μέχρι τότε, που μου κίνησαν την περιέργεια.
Έτσι άρχισε, δειλά, αλλά σταθερά, μια ολόκληρη συλλογή την οποία φύλαξα και συντήρησα χωρίς να γνωρίζω, τότε, την σημασία και την ακριβή αξία της.
Στη
συνέχεια, ένα άλλο επεισόδιο μ’έκανε να πλησιάσω στο ευρύτερο θέμα του βιβλίου:
κατά την πρώτη επίσκεψή μου στο χωριό Άνω Νεοχώριον (τώρα Yukari Yapici) στην περιοχή της χερσονήσου της Κυζίκου,
στην Προποντίδα - γενέτειρα του πατέρα μου - γνώρισα τον –τότε- γηραιότερο του
οικισμού, ο οποίος είχε γεννηθεί και κατοικούσε στα Κόκκαλα κοντά στις Κορυφές
και μου είπε ότι γνώριζε πολύ καλά και το Μούντζινος. Μετά από δυο χρόνια, όταν
πήγαμε ξανά εκεί, ο γέροντας είχε αποβιώσει. Έτσι επισκέφτηκα τα νεκροταφεία του οικισμού, μαζί με τον γιό του γέρου Τούρκου. Η σκηνή που εξελίχθηκε
πάνω από τον τάφο του γέροντα ήταν από τις πιο συγκινητικές της ζωής μου. Από
τα μνήματα, φύγαμε αγκαλιασμένοι, κλαίγοντας και οι δύο, ο καθένας για τα αγαπημένα πρόσωπα που ήταν θαμμένα εκεί.(φ.4 GIRAK)
Μετά από δέκα χρόνια, μια οικογένεια από την Κωνσταντινούπολη, κατά την επίσκεψη της στη Λεκάνη αναζητούσε να αντικρύσει κάτι που να θύμιζε τα παλιά σπίτια ή οτιδήποτε άλλο που θα φανέρωνε την παρουσία εκεί των προγόνων τους. Οδηγήθηκαν, από συγχωριανό μου, στο σπίτι μας για να δουν τις επιτύμβιες στήλες που είχαμε διασώσει και συγκεντρώσει. Η γυναίκα, μας φανέρωσε πως ο παππούς της ήταν ιεροδιδάσκαλος (ιμάμης) στο Μούντζινος για δέκα χρόνια και, στη συνέχεια, τα δέκα τελευταία χρόνια, πριν την ανταλλαγή, δίδαξε και στο Ιμαρέτ της Καβάλας. Τους ρώτησα, εκείνη τη στιγμή, αν γνώριζαν την αραβική αυτή γραφή και φυσικά δεν γνώριζαν. Όμως ήταν έκδηλη η συγκίνηση και η δυσκολία της κυρίας να αποχωριστεί από αυτές τις πέτρες: αναρωτιόταν πως κάποια από αυτές ίσως να ήταν του προγόνου της. Σκεπτόμενος ότι κάποια από τις υπάρχουσες στήλες μπορούσε να είναι εκείνη του παππού της, της έδωσα – συμβολικά – μια να την πάρει μαζί της . Η συγκίνησή της δεν περιγράφεται. Φυσικά, την ίδια συγκίνηση θα ένοιωθα και εγώ αν θα έβρισκα ένα στοιχείο από τάφο στα νεκροταφεία του χωριού του πατέρα μου και των άλλων προγόνων μου.
Μετά
από αυτό το τελευταίο περιστατικό, αποφάσισα να μάθω περισσότερα σχετικά με τον
πληθυσμό που κατοικούσε στο Μούντζινος πριν την έλευση των προσφύγων. Έτσι
βρέθηκε ότι στον οικισμό του Μούντζινος υπήρχαν χαρτογραφημένα (ένδειξη L στο χάρτη) τέσσερα νεκροταφεία
(φ.5), ενώ στον κάθε ένα από τους άλλους ορεινούς οικισμούς υπήρχαν τουλάχιστον
δύο νεκροταφεία. Στη συνέχεια, θέλησα να "διαβάσω" τι έγραφαν οι
ενεπίγραφες στήλες.
Η
έρευνά μου, στην περιοχή μας και στις υπηρεσίες της, δυστυχώς, δεν απέδωσε.
Έτσι έψαξα στο διαδίκτυο και βρήκα ότι στο Πανεπιστήμιο Κρήτης υπήρχε τμήμα
Οθωμανικών σπουδών. Ήλθα σε επαφή με τον καθηγητή κ. Αντώνη Αναστασόπουλο ο
οποίος προσφέρθηκε να έρθει στη Λεκάνη. Ο ίδιος, όχι μόνο μετάφρασε τις στήλες,
έγραψε σχόλια και επιστημονικές παρατηρήσεις, μου σύστησε βιβλιογραφία, αλλά
έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον και μου ζήτησε
να ξανάρθει να επισκεφτεί την ευρύτερη περιοχή και να μελετήσει το υλικό που
τον ενδιέφερε. Πράγμα που έγινε και
είχαμε θετικά αποτελέσματα. Μη ξεχνάμε ότι, στα βουνά και στους γύρω οικισμούς,
απέμειναν ακόμη στοιχεία από τα οθωμανικά νεκροταφεία. Από όλη αυτή τη
διαδικασία ανακάλυψα ότι η σήμανση ενός τάφου αποτελούσε απαραίτητο στοιχείο
των ταφικών εθίμων των Οθωμανών και επίσης ότι:
-υπήρχαν
ανεπίγραφες(φ.6) και ενεπίγραφες επιτύμβιες στήλες, οι πρώτες ανήκαν, προφανώς,
στα κατώτερα στρώματα του πληθυσμού, ενώ
ει ενεπίγραφες ήταν προνόμιο των τάξεων με υψηλότερο βιοτικό και πολιτιστικό
επίπεδο,
-διακρίνονταν:
1.
ανδρικές, που είχαν την απόληξη τους σε κάλυμμα κεφαλής (φ.7) (συνήθως
τουρμπάνι και, μετά από την ενδυματολογική μεταρρύθμιση του Σουλτάνου Μαχμούτ
Β’ το 1829, φέσι),
2.
γυναικείες, που δεν έφεραν επίστεψη
αλλά, μερικές φορές, διακοσμούνταν με περιδέραια, γιρλάντες, φυτικά μοτίβα όπως
φύλλα, λουλούδια, ένα σχήμα V στο
στήθος που συμβολίζει το ανοιχτό Κοράνι (βλ. Λιακόπουλος, Κ. Γεώργιος –
Παλιούγκας, Γ. Θεόδωρος: ΟΘΩΜΑΝΙΚΕΣ
ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ της ΛΑΡΙΣΑΣ Εκδ. οίκος Αντ. Σταμούλη-Θεσσαλονίκη), 2013, σ.46.
(φ.8, φ.9, φ.10).
Υπήρχε
ένα είδος κανόνων σταθερών σε όλη την επικράτεια των Οθωμανών, σχετικά με την
επιγραφή μιας κλασσικής ενεπίγραφης επιτύμβιας στήλης, συγκεκριμένα:
α. μία
επίκληση στο θεό με στερεότυπες, συνήθως εκφράσεις όπως: «… αυτός θεός ο ένας, ο αιώνιος, ο
δημιουργός, ο φιλεύσπλαχνος, ο οικτίρμονας …» (φ.11)
β.
αναφορές που σχετίζονται με το θάνατο. Το περιεχόμενό τους μπορούν να είναι: -
μια ευχή, μια φράση με μορφή παράκλησης σχεδόν προς τους περαστικούς π.χ.: «όσοι αδελφοί έρχονται να επισκεφτούν το
τάφο μου ας δωρίσουν στην ψυχή μου μία Φατιχά» ή «Για τον θεό, μία Φατιχά για την ψυχή του….». - Η Φατιχά είναι
το εναρκτήριο κεφάλαιο του Κορανίου και θεωρείται ότι η απαγγελία της είναι
ευεργετική και γίνεται από τους περαστικούς για την ανάπαυση της ψυχής του
νεκρού. Πρακτικά - ποτέ απούσα - η παράκληση για μια Φατιχά, καθίσταται το
κλειδί και η αιτία ύπαρξης της κλασσικής επιτύμβιας οθωμανικής στήλης και
αποτελεί και περιέχει:
- μια
προσδοκία για συγχώρεση των αμαρτιών,
- μια
αιτία θανάτου,
– η
ματαιότητα των εγκοσμίων, π.χ.: «Αν
σήμερα είναι για μένα αύριο θα είναι για σένα»,
– το
παράπονο του νεκρού που δεν χόρτασε την ζωή: «…παρά το νεαρό της ηλικίας σε αυτό τον κόσμο…», «Στα δεκαπέντε της κατοικία της έγινε το χώμα»,
–
θάνατος θεωρημένος ως η ευκαιρία να φτάσει ο νεκρός στον Παράδεισο: «Ο θεός μου άνοιξε τις πύλες του Παραδείσου…»,
γ.
μερικά στοιχεία της ταυτότητας του νεκρού (που μπορεί να είναι: επάγγελμα,
τίτλος, βαθμός, ρόλος στην κοινωνία μαζί με το όνομά του και το επίθετο, αν
έχει απογόνους, τη γεωγραφική προέλευσή του, αν εκτέλεσε το
προσκύνημα
στη Μέκκα. Σαν τίτλο ανδρικό αναφέρουν: αγάς, αφέντης, δερβίσης . ιμάμης,
πασάς. (φ.12)
Aν
πρόκειται για γυναίκες προσδιορίζονται με το όνομα του συζύγου ή/και του πατέρα
τους, ποτέ με το δικό τους. Ως τίτλος: χανούμ, χανούμ-εφέντη, χανίμ, χατούν,
κ.ά..
δ. η
χρονολογία θανάτου του νεκρού, συχνά μέσα σε πλαίσιο. Μέσα στο πλαίσιο μπορεί
να αναγράφεται και η λέξη: έτος= sene (σενέ). Σπανίως αναγράφεται και η
ημερομηνία γέννησης. Η παλαιότερη που βρέθηκε είναι αυτή του 1760. (φ.13)
Στη
Λεκάνη και στην ευρύτερη περιοχή του ορεινού όγκου του σημερινού Δήμου Νέστου
βρήκα μελέτησα και συντήρησα, 100 επιτύμβιες οθωμανικές στήλες-ή τμήματά τους-
από τις οποίες:
|
Ανεπίγραφες στήλες |
44 |
|
Ενεπίγραφες στήλες (μεταφρασμένες) |
56 |
από
τις ενεπίγραφες που μεταφράστηκαν προέκυψε ότι αφορούν:
|
Γυναίκες |
24 |
|
Νεαρή (15 ετών) |
1 |
|
Άνδρες |
24 |
|
Τουρμπάνι – φέσι |
11 |
|
Νεαρός (φοιτητής) |
1 |
|
Βρέφος |
1 |
|
Νεκρός που ήταν Αγάς |
4 |
|
Νεκρός που ήταν Χότζας |
1 |
|
Νεκρός που ήταν Μουλάς |
3 |
|
Νεκρός που ήταν Efendi |
1 |
|
Νεκρός που ήταν Ιμάμης |
1 |
|
Πατέρας νεκρού που ήταν Αγάς |
3 |
|
Πατέρας νεκρού που ήταν Efendi |
2 |
|
Πατέρας νεκρού που ήταν Μουλάς |
3 |
|
Πατέρας νεκρού που ήταν Ιμάμης *** |
1 |
|
Σύζυγος νεκρής που ήταν Χότζας |
1 |
|
Σύζυγος νεκρής που ήταν Αγάς |
4 |
|
Σύζυγος νεκρής που ήταν Μουλάς |
2 |
*** Η
στήλη είναι του Ιμάμη παππού της κυρίας από την Κωνσταντινούπολη που μας
επισκέφτηκε κει που ανέφερα προηγουμένως.
Η
συνέχεια της έρευνας και μελέτης μου δεν περιορίστηκε μόνο στις επιτύμβιες οθωμανικές στήλες ή συνήθως
θραύσματά τους, αλλά επεκτάθηκε και σε οτιδήποτε άλλο είχε σχέση με τη δράση
και τον πολιτισμό των κατοίκων της περιοχής κατά την περίοδο πριν την ανταλλαγή
των πληθυσμών.
Και
μέσα από τα άψυχα αντικείμενα που συλλέχτηκαν, αντλούμε πληροφορίες για τη ζωή
και τη δράση των κατοίκων της περιοχής, εκείνης της περιόδου: παλιά αρχοντικά,
ένας μισογκρεμισμένος φούρνος (φ.14), σωλήνες νερού(φ.15), πέτρινες γέφυρες
(φ.16), βρύσες με επιγραφές (φ.17), μεγάλα πέτρινα κοινόχρηστα γουδιά (φ.18),
πλάκες από τζαμί επεξεργασμένες με περίτεχνα σχέδια (φ.19), λίθινο δάπεδο
αφοδευτηρίου (φ.20), καλντερίμια πέτρινα (φ.21), αντικείμενα οικιακής και
καθημερινής χρήσεως όπως ένα σεντούκι
ξύλινο (φ.22, φ.23), ζύγια (φ.24, φ.25), ένα
ζάρφ (φ.26), χερόμυλοι (φ.27) κ.λπ., με τα σημαντικά σημάδια τους
μαρτυρούν και μας κάνουν να σκεφτούμε για
τις δραστηριότητες και την καθημερινότητα των ανθρώπων αυτών. Να
σημειώσουμε πως άλλες γραπτές μαρτυρίες δεν βρέθηκαν στο χωριό, παρά μόνο η
γραφή στο μοναδικό εξαιρετικό σεντούκι. Αντίθετα, για την περίοδο αυτή
ανακάλυψα γραπτά στοιχεία όπως τους φορολογικούς κώδικες όπου φαίνεται η
θρησκευτική σύνθεση του πληθυσμού των οικισμών. Παράδειγμα, ο φορολογικός
κώδικας του 1530, που βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας, όπου …καθώς και
οι επόμενοι παρόμοιοι… φορολογικοί κώδικες… Από αυτά τα γραπτά ντοκουμέντα
μπορούμε να βγάλουμε αβίαστα συμπεράσματα για την μεταστροφή του πληθυσμού από
την χριστιανική πίστη στην μουσουλμανική.
Έτσι
συνεχίστηκε η έρευνα και η καταγραφή και συγκεντρώθηκε σε αυτό το μικρό
σύγγραμμα που ικανοποιεί εμένα αλλά ,κυρίως, εύχομαι και ελπίζω
να είναι χρήσιμο σε άλλους νεότερους και ειδικότερους ερευνητές.
Κατά
την ενασχόλησή μου αυτή γνώρισα ότι, τα
τελευταία χρόνια, υπάρχει μια πρόοδος και ένα αυξημένο ενδιαφέρον για την έρευνα της περιόδου της
Οθωμανοκρατίας στην Ελλάδα και πιστεύω ότι αποτελεί σημαντική εξέλιξη για τον
κλάδο της Ιστορίας.
Είναι
σίγουρο ότι η κατανόηση του παρελθόντος
μπορεί να φέρει ένα καλύτερο μέλλον.
Επίσης πιστεύω, ακράδαντα, ότι η βαθύτερη
γνωριμία με το γείτονα βοηθάει στην αλληλοκατανόηση και στη αποφυγή παρανοήσεων και δεινών. Επ’αυτού, συμφωνώ
απόλυτα με τα λόγια του ELDEM εκεί
που γράφει, σχετικά με τα νεκροταφεία: "…Γνωρίζουμε καλά, πόσο πολύ ο εθνικισμός και το αναγκαίο του παράγωγο, η
εθνικ(ιστικ)ή ιστορία, κυριαρχούν στις ιστορικές αφηγήσεις στην Τουρκία και την
Ελλάδα, σχεδόν εδώ και έναν αιώνα. Αυτό ισχύει ιδίως για τους νεκρούς, οι
οποίοι συστηματικά συμπεριελήφθησαν ή, αντιθέτως, αποκλείστηκαν από αυτές τις
αφηγήσεις, με κριτήριο την θρησκευτική πίστη ή την υποτιθέμενη ταυτότητά τους.
Τα ελληνορθόδοξα νεκροταφεία στην Τουρκία έπεσαν θύματα της ίδιας ολιγωρίας,
έλλειψης ενδιαφέροντος, και, συνεπώς, φθοράς και καταστροφής, όπως και τα
μουσουλμανικά στην Ελλάδα· όλα στο όνομα της εθνικής ενότητας, της μνησικακίας,
ή της καθαρής άγνοιας. Θα ήταν παιδαριώδες να μην κατορθώσουμε να κατανοήσουμε
την λογική αυτών των φαινομένων εντός του ιστορικού τους πλαισίου, ακόμη και αν
δεν τις υιοθετούμε πια· θα ήταν εγκληματικό, όμως, να εμμείνουμε σε αυτήν την
κατεύθυνση, τώρα που η εθνικιστική ιδεολογία, παρόλο που δεν έχει πλήρως
ξεπεραστεί, επιτέλους αμφισβητείται σοβαρά από τους κύκλους των διανοουμένων
και στις δυο ακτές του Αιγαίου …»
Οι
απόγονοι των μουσουλμάνων ανταλλαγέντων που ήρθαν στη Λεκάνη φέτος ανήκουν
στο τουρκικό Lozan Mübadilleri Vakfı
(«Ίδρυμα των Ανταλλαγέντων της Λωζάννης»), μία από τις κύριες οργανώσεις
ανταλλαγέντων στην Τουρκία. (φ.28 των
απογόνων … της Λοζάνης να προσεύχονται!
Οι
πρόγονοι αυτών των επισκεπτών μας από τα
χωριά Çağlayık (Διπόταμος) και Muncinos (Λεκάνη) μεταφέρθηκαν από το σίρκετζι
(Σιδηροδρομικός σταθμός της Κων/πολης) στη Σαμψούντα με το πλοίο «Ρεσαντιγιέ»
(Reşadiye), ενώ οι κάτοικοι του χωριού Darova (Κεχρόκαμπος) μεταφέρθηκαν από το
σίρκετζι στη Σινώπη με το πλοίο «Μιλέτ» (Millet). Σήμερα απόγονοι πολλών
μουσουλμάνων από την Λεκάνη βρίσκονται στο Χωριό Tekkeköy κοντά στη Σαμψούντα
και καταγράφουν τη Λεκάνη, στην ιστοσελίδα τους, με το όνομα Mincinoz.
ΓΛΩΣΣΑ: αραβογράμματη οθωμανική γλώσσα είναι ποικιλία της τουρκικής γλώσσας που χρησιμοποιήθηκε στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία. Δανείζεται, εκτενώς, από τα αραβικά και τα περσικά, ενώ το σύστημα γραφής της ήταν το οθωμανικό τουρκικό αλφάβητο της
εποχής.
Να
ευχαριστήσω, τέλος όλους τους συντοπίτες μου που μου διαθέσανε, ευγενικά και
πρόθυμα, υλικό που χρησιμοποιήθηκε για τη συγγραφή του πονήματος.
Θέλω
να ευχαριστήσω από τα βάθη της καρδιάς μου τον Νίκο Κούτρα και υποκλίνομαι
ευλαβικά στη πανανθρώπινη έρευνά του που ευτύχησα να εκδώσω.
Ο
Νίκος συνοδοιπόρος της γενιάς του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, από τα χρόνια της
Ιταλίας, έκανε πράξη τον ανθρωπισμό της προσφυγικής του ελληνικής ποντιακής
μνήμης.
Κατόρθωσε
και στάθηκε στο ύψος του απαιτητικού του έργου.
Πάσχισε
και ανταποκρίθηκε στα κελεύσματα της μοίρας του.
Κατάφερε
και απόκτησε την ιστορική προοπτική πριν χαθούν στο βάθος του χρόνου τα
ειλικρινή ψυχικά του χαρίσματα καθώς και ό,τι ποδοπάτησε η ζωή.
Τώρα
κοινωνεί στις μεταγενέστερες γενιές την πολύτιμη ζωοφόρο μνήμη γεμάτη από
χυμούς που δεν έχουν ακόμη γευθεί.
Νίκο
μου σε ευχαριστώ για αυτό το συναπάντημα.
Με
εκτίμηση
Μιχάλης
Σπανίδης
Εκδότης-Βιβλιοπώλης






EmoticonEmoticon