-Η Σοφία δεν χρειάζεται πάντα το μελάνι.
Υπάρχει μια σιωπηλή παρεξήγηση που έχει εγκατασταθεί στη γλώσσα μας, μια σύγχυση που μοιάζει αθώα και όμως κρύβει μέσα της έναν ολόκληρο κόσμο παρανοήσεων. Λέμε αγράμματος και εννοούμε αμόρφωτος. Λέμε αμόρφωτος και φανταζόμαστε κάποιον που δεν ξέρει να διαβάζει. Κι όμως οι δύο λέξεις δεν μιλούν για το ίδιο πράγμα, η μία αφορά μια τεχνική δεξιότητα που αποκτήθηκε ή δεν αποκτήθηκε μέσα σε ένα σχολείο, η άλλη αφορά κάτι πολύ βαθύτερο, την ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται κριτικά, να κατανοεί τον κόσμο γύρω του και να διαμορφώνει ήθος.
Θυμάμαι τις γιαγιάδες και τους παππούδες μας, εκείνη τη γενιά που πολλές φορές δεν πέρασε ποτέ το κατώφλι ενός σχολείου, και όμως μας μεγάλωσε με έναν λόγο που σήμερα θα ζήλευε κάθε δάσκαλος. Μας έλεγαν παραμύθια που είχαν δομή, ρυθμό και ηθικό δίδαγμα, σαν να είχαν περάσει από αμέτρητα χέρια πριν φτάσουν στα δικά τους. Μας τραγουδούσαν τραγούδια που κρατούσαν μέσα τους αιώνες ιστορίας, θρήνο, αγάπη και σοφία, νότες που δεν τις έγραψε ποτέ κανείς σε πεντάγραμμο κι όμως επιβίωσαν στη μνήμη σαν να ήταν χαραγμένες σε πέτρα. Μας αφηγούνταν ιστορίες με έναν λόγο ορθό, καίριο, γεμάτο εικόνες, όπου κάθε λέξη είχε ζυγιστεί από γενιές πριν από αυτούς, σαν κάθε φράση να είχε περάσει από το φίλτρο αμέτρητων χειμώνων και καλοκαιριών. Δεν ήξεραν να γράψουν το όνομά τους σε ένα χαρτί, όμως ήξεραν να μεταφέρουν παιδεία, την πιο ζωντανή παιδεία, εκείνη που περνάει από στόμα σε αυτί και από καρδιά σε καρδιά. Ήταν αγράμματοι, δεν ήταν αμόρφωτοι.
Αυτή η προφορική σοφία δεν ήταν ξένη στον ελλαδικό χώρο, αντίθετα ήταν το ίδιο του το αίμα. Τα δημοτικά μας τραγούδια, εκείνα που γεννήθηκαν στα βουνά και στα χωριά χωρίς ποτέ να περάσουν από κάποιο γραφείο εκδότη, κουβαλούσαν μέσα τους ολόκληρη ιστορία, πόνο σκλαβιάς, καημό ξενιτιάς, θάρρος αντίστασης, και όλα αυτά σε στίχο που δεν τον δίδαξε κανένα πανεπιστήμιο. Οι παραμυθούδες της υπαίθρου, εκείνοι οι άνθρωποι που κάθονταν στο πεζούλι το βράδυ και ξετύλιγαν ιστορίες με δράκους και νεράιδες, δεν είχαν πτυχίο, είχαν όμως μια αίσθηση αφήγησης, ρυθμού και ηθικού νοήματος που λίγοι σύγχρονοι συγγραφείς θα μπορούσαν να αντιγράψουν. Ήταν οι ζωντανές βιβλιοθήκες ενός τόπου που δεν είχε ακόμα μάθει να γράφει τη μνήμη του σε χαρτί.
Η παιδεία λοιπόν δεν κατοικεί αποκλειστικά στα βιβλία, κατοικεί στον τρόπο που ένας άνθρωπος αντιμετωπίζει τον συνάνθρωπό του, στον τρόπο που κρίνει μια κατάσταση, στην ικανότητά του να διακρίνει το σωστό από το βολικό. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει διδακτορικό και να παραμένει αμόρφωτος αν δεν έχει καλλιεργήσει ενσυναίσθηση και κριτική σκέψη, κι ένας άλλος μπορεί να μην έχει πατήσει ποτέ σε αίθουσα διδασκαλίας και να είναι φορέας μιας παιδείας βαθιάς, κληρονομημένης από γενιές προφορικής σοφίας, σαν λάδι που περνάει από λυχνάρι σε λυχνάρι χωρίς ποτέ να σβήνει.
Κι αν αυτό ίσχυε τότε, ίσχυει ίσως ακόμα πιο έντονα σήμερα. Ζούμε σε μια εποχή όπου η πρόσβαση στη γραφή είναι καθολική, όπου κάθε παιδί μαθαίνει να διαβάζει και να γράφει, όπου η πληροφορία κατακλύζει την οθόνη μας κάθε στιγμή, και όμως γεννιέται ένα νέο είδος αμόρφωτου, εκείνος που διαβάζει χωρίς να στοχάζεται, που καταναλώνει ειδήσεις χωρίς να τις κρίνει, που κατέχει άπειρη πληροφορία χωρίς ποτέ να τη μετατρέψει σε γνώση ή σε ήθος. Η αφθονία των γραμμάτων, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, μπορεί να γίνει η ίδια αιτία μιας νέας αμορφωσιάς, πιο επικίνδυνης ίσως από την παλιά, γιατί κρύβεται πίσω από την ψευδαίσθηση της γνώσης.
Ίσως λοιπόν αξίζει να ξαναδούμε τη γενιά των γιαγιάδων και των παππούδων μας με άλλα μάτια, όχι ως μια γενιά που έμεινε πίσω επειδή δεν πήγε σχολείο, αλλά ως μια γενιά που κράτησε ζωντανό έναν άλλο δρόμο προς τη γνώση, τον δρόμο της αφήγησης, του τραγουδιού και της ζωντανής μνήμης. Και κλείνοντας αυτές τις γραμμές, σας αφήνω μια σκέψη αντί για συμπέρασμα, αναρωτηθείτε πόσοι αγράμματοι άνθρωποι σου έμαθαν κάτι που κανένα βιβλίο δεν θα μπορούσε, και πόσο αμόρφωτος μπορεί να είσαι εσύ ο ίδιος με όλη αυτή τη γνώση που έχεις στη διάθεσή σου.
Παραπομπές/βιβλιογραφία.

EmoticonEmoticon