🎙️ XANTHI24 RADIO
🔴 LIVE

Ρεμπέτικο και Μπλουζ. -Δύο φωνές ένας πόνος.

17:00


Δύο μουσικά ρεύματα που γεννήθηκαν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά το ένα από το άλλο, χωρίς καμία απτή ιστορική επαφή, παρουσιάζουν μια εντυπωσιακή συγγένεια στην κοινωνική τους καταγωγή, στη λειτουργία τους και στον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκαν. Το Ελληνικό ρεμπέτικο και το Αμερικανικό μπλουζ αποτελούν δύο από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα μουσικής που γεννιούνται από την κοινωνική περιθωριοποίηση και μετατρέπονται σταδιακά σε εθνικό πολιτισμικό κεφάλαιο.

Η καταγωγή του Ρεμπέτικου (με κύριο εκφραστή τον Θρακιώτικο Ζεϊμπέκικο) συνδέεται άμεσα με τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Η ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε την ήττα του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία έφερε στην Ελλάδα περίπου 1,2 εκατομμύρια πρόσφυγες, πολλοί από τους οποίους εγκαταστάθηκαν σε πρόχειρους καταυλισμούς στον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη και τα προάστια της Αθήνας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού αναπτύχθηκε μια μουσική υποκουλτούρα γύρω από τους τεκέδες (κακόφημους χώρους), με κύρια θεματολογία την προσφυγιά, τη φυλακή, τον έρωτα και την περιθωριακή ζωή του υποκόσμου.

Το μπλουζ αναπτύχθηκε στον αμερικανικό Νότο στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, κυρίως σε περιοχές του Δέλτα του Μισισιπή. Οι ρίζες του εντοπίζονται στα work songs και στα field hollers των Αφροαμερικανών εργατών, στα πνευματικά τραγούδια των εκκλησιών (Gospel) και στην προφορική παράδοση που είχε επιβιώσει από την περίοδο της δουλείας. Η οικονομική εξαθλίωση των μαύρων αγροτών που εργάζονταν ως sharecroppers μετά την κατάργηση της δουλείας, σε συνδυασμό με τους νόμους Jim Crow και τον θεσμικό ρατσισμό, διαμόρφωσε το θεματικό υλικό του μουσικού είδους.

Στο επίπεδο του ήχου οι διαφορές είναι εμφανείς αλλά η λειτουργία παραμένει κοινή. Το Ρεμπέτικο βασίζεται στο μπουζούκι και στο μπαγλαμά, όργανα που έφτασαν στην Ελλάδα μέσω της οθωμανικής παράδοσης, και χρησιμοποιεί δρόμους με σαφή συγγένεια με το Μακάμ (σύστημα μουσικών τρόπων και κλιμάκων που χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή μουσική) της Μέσης Ανατολής. Ο αυτοσχέδιος αμανές, με τις μακρόσυρτες φωνητικές γραμμές του, αποτελεί άμεσο κληροδότημα της μικρασιατικής μουσικής παράδοσης. Το μπλουζ στηρίζεται στην κιθάρα, την φυσαρμόνικα και αργότερα στο πιάνο, με κεντρικό στοιχείο τις μελαγχολικές νότες, τους φθόγγους δηλαδή που τοποθετούνται ανάμεσα σε δύο ημιτόνια της δυτικής κλίμακας δημιουργώντας τη χαρακτηριστική μελαγχολική χροιά του είδους. Και οι δύο παραδόσεις μοιράζονται την τεχνική του call and response, της ανταπόκρισης δηλαδή ανάμεσα σε φωνή και όργανο, καθώς και μια αφηγηματική δομή στίχων που καταγράφει προσωπικά βιώματα με ωμότητα.

Η θεσμική εξέλιξη των δύο ειδών ακολούθησε παρόμοια τροχιά. Το ρεμπέτικο, αρχικά περιθωριοποιημένο και λογοκριμένο από το καθεστώς Μεταξά τη δεκαετία του 1930, βρήκε τον δρόμο προς το ευρύ κοινό μέσω συνθετών όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης και αργότερα ο Βασίλης Τσιτσάνης, που το απάλλαξαν από τις πιο σκληρές αναφορές του στον υπόκοσμο και το μετέτρεψαν σε πρόδρομο του λαϊκού τραγουδιού. Το μπλουζ πέρασε από τα αγροχώραφα στις αστικές συνοικίες του Σικάγο κατά τη Μεγάλη Μετανάστευση των Αφροαμερικανών προς τον Βορρά στις αρχές του εικοστού αιώνα, «ηλεκτρίστηκε» στις δεκαετίες του 1940 και του 1950 και τελικά αποτέλεσε τη ρίζα από την οποία αναπτύχθηκαν η τζαζ, το ροκ εντ ρολ και μεγάλο μέρος της σύγχρονης δυτικής ποπ μουσικής.

Η σύγκριση αυτή δεν αποσκοπεί σε μια απλή αναλογία ύφους. Αναδεικνύει κάτι βαθύτερο για τη λειτουργία της μουσικής ως κοινωνικού μηχανισμού. Δύο πληθυσμιακές ομάδες, χωρίς καμία μεταξύ τους επαφή, αντέδρασαν στον ξεριζωμό, στη φτώχεια και στον κοινωνικό αποκλεισμό με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, μετατρέποντας τον πόνο σε οργανωμένη καλλιτεχνική έκφραση με δικούς της κώδικες, όργανα και θεματολογία. Το γεγονός ότι και οι δύο παραδόσεις κατέληξαν να αποτελούν σήμερα αναγνωρισμένη πολιτισμική κληρονομιά, η μία εγγεγραμμένη στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της Unesco και η άλλη θεμελιωτής όλης της σύγχρονης δυτικής μουσικής, επιβεβαιώνουν πως η ανάγκη εξωτερίκευσης του πόνου μέσω της μουσικής λειτουργεί ως κοινός παρανομαστής της ανθρώπινης εμπειρίας, ανεξαρτήτως γεωγραφίας, γλώσσας ή ιστορικής συγκυρίας.

*Αντώνης Βαρβατσούλιας
Πολιτισμικός Ερευνητής/
Public Relations Specialist
.

Share this

Related Posts

Previous
Next Post »

ΑΚΟΥΣΤΕ ΟΝLINE ΤΟ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟ ΣΑΣ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟ ή ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ