-Η ζωή το έργο του και οι επιρροές από την αρχαιοελληνική φιλοσοφία.
Τον Τζελαλεντίν Ρουμί τον συνάντησα ξανά, αρκετά χρόνια πριν, σε μια εκδήλωση της πρεσβείας του Ιράν στην Κομοτηνή, στην πόλη όπου οι πολιτισμοί μοιράζονται το ίδιο φως χωρίς να παύουν να ακούν ο ένας τη φωνή του άλλου. Αφορμή ήταν η γέννηση του μεγάλου Πέρση ποιητή. Φυσικά η γνωριμία είχε γίνει πολύ πιο πριν, όπου τον είχα γνωρίσει από παιδί χάρη σε έναν ανήσυχο φίλο, ένα πνεύμα που αναζητούσε το Θείο μέσα στις λέξεις όπως άλλοι αναζητούν πηγές στην έρημο και που σήμερα είναι ιερέας κάπου στη Ανατολική Μακεδονία. Μου αρέσει να πιστεύω πως η διαδρομή του δεν αποτελεί αντίφαση αλλά επιβεβαίωση του ίδιου του ποιητή, στην κηδεία του οποίου λέγεται πως συγκεντρώθηκαν Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί και Εβραίοι, θρηνώντας τον δικό τους Ρουμί.
Το
αφιέρωμα που ακολουθεί επιχειρεί να σταθεί με σεβασμό μπροστά σε αυτή τη φωνή,
να την ακούσει πρώτα και να τη σχολιάσει έπειτα, με την ελπίδα ο αναγνώστης να
βγει από τη σελίδα λιγότερο βέβαιος και περισσότερο ανοιχτός, όπως ακριβώς θα
το ήθελε ο Μεβλανά.
Η αρχή.
Ο
Τζελαλεντίν Μουχαμάντ Ρουμί γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου του 1207 μ.Χ.
στη Βαλχ, μια πόλη του σημερινού βορειοδυτικού Αφγανιστάν που
αποτελούσε τότε σημαντικό πνευματικό και εμπορικό κέντρο της κεντρικής
Ασίας. Ο πατέρας του Μπαχαουντίν Ουαλάντ ήταν διακεκριμένος
θεολόγος μυστικιστής και διδάσκαλος γνωστός ως «Σουλτάνος των Ουλεμάδων»
του οποίου η διδασκαλία προερχόταν από βαθύ πνευματισμό και έντονη αναζήτηση
της θείας αλήθειας.
Όταν
ο Ρουμί ήταν ακόμη παιδί η οικογένειά του αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την
πατρίδα εξαιτίας της επικείμενης μογγολικής εισβολής που σάρωσε την Κεντρική
Ασία στις αρχές του 13ου αιώνα. Η οικογένεια ξεκίνησε μια μακρά και επίπονη
περιπλάνηση που πέρασε μέσα από σημαντικά πολιτιστικά κέντρα όπως η Νισαπούρ
όπου ο νεαρός Τζελαλεντίν είχε την τύχη να συναντήσει τον μεγάλο σούφι ποιητή Φαρίντ
ουντ-ντιν Αττάρ ο οποίος σύμφωνα με την παράδοση διέκρινε τη μεγαλοφυΐα του
νεαρού αγοριού και του χάρισε ένα αντίγραφο του αριστουργηματικού του έργου «Τό Συνέδριον των Πτηνών». Η πορεία τους συνεχίστηκε μέσα από τη Βαγδάτη τη Μέκκα
τη Δαμασκό και τελικά κατέληξαν στη Μαλατία και αργότερα στη Λαρέντα της Μικράς
Ασίας.
Γύρω
στο 1228 η οικογένεια εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Ικόνιο της Ανατολίας την
πρωτεύουσα του Σελτζουκικού Σουλτανάτου του Ρουμ απ' όπου και ο ποιητής
έλαβε το επώνυμό του «Ρουμί» δηλαδή αυτός που ανήκει στο Ρουμ. Εκεί ο
Μπαχαουντίν Ουαλάντ έγινε επιφανής δάσκαλος και ο Τζελαλεντίν ανέλαβε τη θέση του
μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1231 συνεχίζοντας να διδάσκει θεολογία και
μυστικισμό σε κύκλους μαθητών.
Η
ζωή του Ρουμί γνώρισε μια ριζική μεταστροφή το 1244 όταν συνάντησε τον
περιπλανώμενο δερβίση Σαμς-ι Ταμπριζί (Shams al-Din Mohammad, 1185–1248)
έναν μυστηριώδη και εκκεντρικό σούφι δάσκαλο από την Ταμπρίζ του Αζερμπαϊτζάν.
Η συνάντηση αυτή υπήρξε η πιο καθοριστική στιγμή της πνευματικής ζωής του
Ρουμί. Οι δύο άνδρες ανέπτυξαν μια βαθιά πνευματική σχέση τόσο ιδιαίτερη και
απόλυτη που προκάλεσε ζηλοφθονία στους μαθητές του Ρουμί. Ο Σαμς εξαφανίστηκε
δύο φορές και σύμφωνα με ορισμένες πηγές πιθανότατα να δολοφονήθηκε στη Δαμασκό
το 1248, γεγονός που βύθισε τον Ρουμί σε βαθύ πένθος. Η απώλεια αυτή υπήρξε η
κινητήρια δύναμη για μια έκρηξη ποιητικής δημιουργίας: ο Ρουμί συνέθεσε τα «Ντιβάν-ε
Σαμς-ε Ταμπριζί» δηλαδή τα Ποιήματα του Σαμς αφιερώνοντας χιλιάδες στίχους
στη μνήμη του χαμένου φίλου και πνευματικού συντρόφου του. Ο Ρουμί πέθανε στις
17 Δεκεμβρίου του 1273 και ο τάφος του στο Ικόνιο αποτελεί έως σήμερα σημαντικό
τόπο προσκυνήματος.
Το λογοτεχνικό του έργο. Η ποίηση ως πνευματική
αναζήτηση.
Το Μασνάβι.
Το
κύριο συγγραφικό κληροδότημα του Ρουμί συγκροτείται από δύο πυλώνες. Ο πρώτος
είναι το «Μασνάβι-ε Μαναβί» δηλαδή το «Πνευματικό Δίστιχο» ένα
έπος έξι βιβλίων που περιλαμβάνει περίπου 25.000 δίστιχα και συνδυάζει
αφηγήσεις, παραβολές, φιλοσοφικές σκέψεις και μυστικιστικές διδασκαλίες σε μια
ολοκληρωμένη εγκυκλοπαίδεια Σουφικής σοφίας. Ο Τζαμί ο μεγάλος Περσοφώνος
ποιητής του 15ου αιώνα αναφέρθηκε στο Μασνάβι ως «Κοράνιο στην περσική
γλώσσα» τιμή που αποδίδει στον Ρουμί μια αυθεντία ισάξια με εκείνη των
προφητών. Το έργο ξεκινά με την περίφημη εικόνα του Νέι δηλαδή της
φλογέρας από καλάμι που κλαίει για τον αποχωρισμό από τον κάλαμο απ' όπου κόπηκε
μια εικόνα που αποδίδει με τρόπο ανεπανάληπτο τον ανθρώπινο πόθο για επιστροφή
στη θεϊκή πηγή.
Το Ντιβάν-ε Σαμς
Ο
δεύτερος πυλώνας είναι το «Ντιβάν-ε Σαμς-ε Ταμπριζί» μια συλλογή που
περιλαμβάνει περισσότερα από 3.000 γκαζέλ και ρουμπαΐ δηλαδή
λυρικά ποιήματα και τετράστιχα αφιερωμένα στη μνήμη του Σαμς. Αυτά τα ποιήματα
εκφράζουν μια μέθη θείας αγάπης όπου το ερωτικό στοιχείο λειτουργεί ως μεταφορά
για την πνευματική ένωση με το Θείο. Η γλώσσα τους εναλλάσσει τρυφερότητα και
έκσταση αισθησιασμό και αγνότητα σε μια πολυδιάστατη ποιητική εμπειρία που
ξεπερνά τα σύνορα της εποχής και της θρησκείας.
Σε
αυτά τα δύο έργα καθιερώνεται η φήμη του
Ρουμί ως ενός από τους σπουδαιότερους μυστικιστικούς ποιητές όλων των εποχών. Η
επίδρασή του στην Περσική, Τουρκική και Αραβική λογοτεχνία υπήρξε τεράστια ενώ
μέχρι τις μέρες μας οι μεταφράσεις των ποιημάτων του σε δυτικές γλώσσες τον
κατέστησαν ως έναν από τους πιο αναγνωρίσημους ποιητές στον κόσμο.
Η Αρχαιοελληνική Φιλοσοφία και η επίδρασή
της στο έργο του Ρουμί.
Η Ελληνική κληρονομιά στη μεσαιωνική
Ισλαμική παιδεία.
Για
να κατανοήσουμε πόσο βαθιά η Αρχαιοελληνική φιλοσοφία επηρέασε τον Ρουμί πρέπει
να εξετάσουμε το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η σκέψη του. Ο
Ρουμί έζησε στην καρδιά του ισλαμικού κόσμου σε μια εποχή κατά την οποία η Αραβική
και η Περσική διανόηση είχαν απορροφήσει συστηματικά τη φιλοσοφία της αρχαίας
Ελλάδας μέσα από το λεγόμενο «Κίνημα των μεταφράσεων» το οποία άνθισε
ιδιαίτερα κατά τον 8ο και 9ο αιώνα υπό τους Αββασίδες Χαλίφες. Τα έργα
του Πλάτωνα του Αριστοτέλη του Πλωτίνου και άλλων Ελλήνων
φιλοσόφων είχαν μεταφραστεί στα αραβικά και είχαν ενσωματωθεί στη φιλοσοφική
παράδοση του Ισλάμ.
Η
ισλαμική φιλοσοφία ή «φαλσαφά» όπως ήταν γνωστή είχε αναπτύξει μια
ισχυρή νεοπλατωνική παράδοση διαμέσου στοχαστών όπως ο Αλ-Φαράμπι, ο Αβικέννας,
ο Αλ-Γκαζάλι και ο Σουχραβάρντι. Ο Ρουμί αν και δεν ήταν
φιλόσοφος με τη στενή έννοια του όρου αλλά ποιητής και μυστικιστής δεν ήταν
δυνατό να μείνει ανεπηρέαστος από αυτή την έντονη παρουσία της Ελληνικής σκέψης
μέσα στο ισλαμικό πνευματικό τοπίο.
Η Πλατωνική Επίδραση.
Έρως κάλλος και ανάβαση
Η
επίδραση του Πλάτωνα στον Ρουμί εκδηλώνεται κυρίως μέσα από δύο κεντρικές
έννοιες, τον Έρωτα ως κοσμική δύναμη και την αναζήτηση του υπέρτατου Κάλλους.
Στο «Συμπόσιο» ο Πλάτων μέσα από τον λόγο της Διοτίμας
παρουσιάζει τον Έρωτα ως μια ανοδική πνευματική δύναμη που οδηγεί την ψυχή από
την αγάπη των σωματικών μορφών στην αντίληψη του αιώνιου Κάλλους καθαυτό. Αυτή
η πλατωνική «σκάλα του Έρωτα» αντικατοπτρίζεται άμεσα στο Σουφικό σχήμα του
Ρουμί κατά το οποίο η αγάπη ξεκινά από το συγκεκριμένο και το ανθρώπινο για να
αναβεί τελικά στο θεϊκό και το αιώνιο.
Στο
Μασνάβι ο Ρουμί γράφει για την αγάπη που ως «γιατρός» και «δάσκαλος»
καθαρίζει την ψυχή από τα πάθη της και την ανυψώνει πέρα από την ύλη. Αυτή η
αντίληψη ακολουθεί την πλατωνική ιδέα ότι ο Έρωτας δεν είναι απλά συναίσθημα
αλλά κοσμολογική δύναμη που κινεί τα πάντα προς την τελειότητα. Εξάλλου η
περίφημη ρήση που αποδίδεται στον Ρουμί «Χθες ήμουν έξυπνος και ήθελα να
αλλάξω τον κόσμο σήμερα είμαι σοφός και αλλάζω τον εαυτό μου» αντηχεί το
σωκρατικό «γνώθι σ αυτόν» ως θεμέλιο κάθε γνώσης.
Ο Νεοπλατωνισμός και η μεταφυσική της εκπόρευσης.
Ακόμη
πιο άμεση ήταν η επίδραση του Νεοπλατωνισμού και ιδίως του Πλωτίνου
στον Ρουμί. Ο Πλωτίνος είχε αναπτύξει στις «Εννεάδες» του μια μεταφυσική
σύστημα βασισμένη στην εκπόρευση: από το «Εν» το ανώτατο και αδιαίρετο Ον
εκπορεύεται ο Νους, από τον Νους η Ψυχή και από την Ψυχή η Ύλη. Η επιστροφή στο
Εν αποτελεί τον σκοπό της ψυχής και επιτυγχάνεται μέσα από τη φιλοσοφική και
μυστική άσκηση. Αυτό το κοσμολογικό σχήμα έγινε η βάση για τη Σούφι διδασκαλία
περί θεϊκής εκπόρευσης και ανθρώπινης επιστροφής ή «φάνα» δηλαδή της
εξαφάνισης του ατομικού εγώ απέναντι στο Θείο.
Ο
Ρουμί χρησιμοποιεί με εκπληκτική συνέπεια αυτό το νεοπλατωνικό σχήμα. Η εικόνα
του καλαμιού που κλαίει γιατί κόπηκε από τον κάλαμο στη βάλτο είναι εκφραστική
μεταφορά της νεοπλατωνικής «νοσταλγίας» της ψυχής για την αρχική της ενότητα με
το Εν. Η ψυχή στον Ρουμί γνωρίζει ότι κατάγεται από μια ανώτερη οντότητα και ο
πόθος της επιστροφής αποτελεί την κινητήρια δύναμη ολόκληρης της ύπαρξης. Ο Αβικέννας
ο οποίος μετέφερε και ανέπτυξε τον νεοπλατωνισμό στην ισλαμική φιλοσοφία
επηρέασε τον Ρουμί μέσα από τη θεωρία της ψυχής και το σύστημά του για τη σχέση
Νου και Ψυχής.
Αριστοτέλης. Λογική, Τελεολογία και Φιλία.
Η
σχέση του Ρουμί με τον Αριστοτέλη είναι πιο περίπλοκη. Ο Ρουμί γνώριζε
καλά τη λογική και τη φιλοσοφία του Σταγειρίτη φιλοσόφου κυρίως μέσα από τα
έργα αραβόφωνων δημιουργών. Ωστόσο στο Μασνάβι εκφράζει μια αμφιθυμία απέναντι
στη λογική ως εργαλείο γνώσης. Γράφει χαρακτηριστικά ότι «ο νους είναι
ικανός να σε οδηγήσει ως την πόρτα του αγαπημένου αλλά είναι αδύνατο να
εισέλθεις μαζί με τον νου στο εσωτερικό» ακροβατώντας ανάμεσα στην
αριστοτελική εκτίμηση της διάνοιας και στη μυστικιστική εμπιστοσύνη στη
διαισθητική γνώση.
Από
τον Αριστοτέλη ο Ρουμί απορρόφησε ιδιαίτερα την έννοια της τελεολογίας. Στην Αριστοτελική
φυσική κάθε ον κινείται προς την τελειότητά του προς το «τέλος» του ή αλλιώς
προς την πλήρη πραγμάτωση της ουσίας του. Ο Ρουμί μεταφράζει αυτή την ιδέα στη
μυστική γλώσσα, «ο άνθρωπος κινείται προς την πνευματική του ολοκλήρωση προς
την ένωση με το Θείο» . Επίσης η Αριστοτελική «φιλία» η αγάπη ως αρετή και
ως δεσμός της κοινωνίας εμφανίζονται μεταμορφωμένα στον Ρουμί ως ο θεμελιώδης
νόμος του σύμπαντος.
Ο Ηράκλειτος και ο πόλεμος των αντιθέτων.
Μια
λιγότερο ευθεία αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επίδραση προέρχεται από τον Ηράκλειτο.
Η ιδέα ότι ο πόλεμος είναι «πατέρας των πάντων» και ότι η αλήθεια αναδύεται
μέσα από αυτή τη σύγκρουση των αντιθέτων ηχεί στον Ρουμί ο οποίος βλέπει στην
ανθρώπινη εσωτερική αντίφαση στη σύγκρουση μεταξύ υλικού και πνευματικού και
την ευκαιρία για πνευματική εξέλιξη. Η ρευστότητα της πραγματικότητας που
διακήρυσσε ο Ηράκλειτος αντικατοπτρίζεται στον Ρουμί ως μια θεολογία της
συνεχούς μεταμόρφωσης.
Ο Ρουμί ως γέφυρα Ανατολής και Δύσης.
Η
μεγαλοφυΐα του Ρουμί έγκειται ακριβώς στην ικανότητά του να συνθέτει σε μια
ενιαία πνευματική όραση στοιχεία από διαφορετικές πολιτισμικές και φιλοσοφικές
παραδόσεις. Η ισλαμική θεολογία και μυστικιστική παράδοση οι Περσικές ποιητικές
τεχνικές η Αρχαιοελληνική φιλοσοφία και τα Ινδικά στοιχεία που βρίσκει κανείς
στην ποίησή του συγκεκαλύπτονται σε ένα εκπληκτικά συνεκτικό πνευματικό σχήμα.
Σε αυτή τη σύνθεση η Ελληνική φιλοσοφία δεν εμφανίζεται ως εξωτερική επιρροή
αλλά ως εσωτερικός σκελετός που δίνει δομή και συνοχή στη μυστικιστική
εμπειρία.
Ο
Ρουμί διαβάζεται σήμερα στα πανεπιστήμια της Δύσης ως φιλόσοφος στα Τζαμιά ως
θεολόγος και στα φιλολογικά φεστιβάλ ως ποιητής. Αυτή η πολλαπλότητα της
ταυτότητάς του αντικατοπτρίζει ακριβώς το πλατύ ανθρωπιστικό του όραμα ένα
όραμα που ήταν δυνατό να αναπτυχθεί γιατί ο ίδιος μεγάλωσε σε έναν κόσμο όπου ο
Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης και ο Πλωτίνος συνδιαλέγονταν με τον Κοράνι και τις Σούφι
διδασκαλίες μέσα σε μια ζωντανή και δημιουργική πνευματική ένταση. Η ποίησή του
παραμένει αδιάπτωτα επίκαιρη επειδή αγγίζει τις αιώνιες ερωτήσεις που έθεσε για
πρώτη φορά με την φιλοσοφική της διδασκαλία η αρχαία Ελλάδα, τι είναι η ψυχή,
πώς πρέπει να ζούμε και ποια είναι η σχέση μας με το απόλυτο.
* Αντώνης Βαρβατσούλιας
Πολιτισμικός Ερευνητής/Public Relations Specialist.
Βιβλιογραφία
Arberry, A. J. (1949).
The Rubáiyát of Jalál al-Dín Rúmí. London: Emery Walker.
Chittick, W. C.
(1983). The Sufi Path of Love: The Spiritual Teachings of Rumi. Albany: State
University of New York Press.
Corbin, H. (1993).
History of Islamic Philosophy. London: Kegan Paul International.
Ενεάδες (Enneads). Πλωτίνος.
Μεταφρ. A. H. Armstrong. Cambridge: Harvard University Press (Loeb Classical
Library), 1966-1988.
Franklin, D. J.
(2011). Rumi's Masnavi: Spiritual Verses. London: Penguin Classics.
Furuzanfar, B. (1954).
Sharh-e Masnavi-e Sharif. Tehran: University of Tehran Press.
Goodman, L. E. (2006).
Islamic Humanism. Oxford: Oxford University Press.
Helminski, K. E.
(1998). The Rumi Collection: An Anthology of Translations of Mevlâna Jalâluddin
Rumi. Boston: Shambhala.
Lewis, F. D. (2000).
Rumi: Past and Present, East and West — The Life, Teachings and Poetry of Jalâl
al-Din Rumi. Oxford: Oneworld Publications.
Nicholson, R. A.
(1925-1940). The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí (8 vols.). London: Luzac & Co
/ E.J.W. Gibb Memorial Trust.
Πλάτων. Συμπόσιον.
Μεταφρ. Ε. Παπανούτσος. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Ι. Ζαχαρόπουλος, 1985.
Πλάτων. Φαίδρος. Μεταφρ. Ι. Συκουτρής. Αθήνα: Ακαδημία
Αθηνών, 1955.
Renard, J. (2004). Historical Dictionary of Sufism.
Lanham: Scarecrow Press.
Schimmel, A. (1975).
Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Schimmel, A. (1993).
The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalâloddin Rumi. Albany: State
University of New York Press.
Shah, I. (1964). The
Sufis. New York: Doubleday.
Siassi, A. A. (1985).
Rumi's Masnavi: A Commentary. Tehran: Tahouri Library.
Walbridge, J. (2000).
The Leaven of the Ancients: Suhrawardi and the Heritage of the Greeks. Albany:
SUNY Press.
Walzer, R. (1962).
Greek into Arabic: Essays on Islamic Philosophy. Oxford: Bruno Cassirer.

EmoticonEmoticon