Τρεις μαρτυρίες για έναν άνθρωπο. -Μια 15λεπτη εποικοδομητική συζήτηση με έναν Αφγανό ταξιτζή (Uber).

Δεκαπέντε λεπτά διαρκεί μια διαδρομή με Uber και συνήθως τα γεμίζουμε με το κινητό και τη σιωπή. Μόνο που αυτή τη φορά τα γέμισε μια συζήτηση με τον Αφγανό οδηγό του, εποικοδομητική με την πραγματική έννοια της λέξης, από εκείνες που σε αφήνουν να κατεβαίνεις από το αυτοκίνητο λίγο διαφορετικός απ’ ό,τι μπήκες.

Δεν του ζήτησα βιογραφικό ούτε τον ρώτησα για πτυχία. Κι όμως μέσα σε μια σύντομη διαδρομή, όπως και η ζωή μας, κατάλαβα πόσο λίγο μετράει ο τίτλος όταν ένας άνθρωπος στέκεται απέναντί σου με τη δική του εμπειρία και τον δικό του χαρακτήρα.

Από και από κει και μετά ξεκινά η εξής διαπίστωση.

Το πτυχίο αποδεικνύει τι σπούδασες.

Η εμπειρία όμως δείχνει τι μπορείς να κάνεις.

Ο χαρακτήρας δείχνει ποιος πραγματικά είσαι.

Οι τρεις αυτές προτάσεις ακούγονται σαν αφορισμός αλλά περιγράφουν κάτι που κάθε εργοδότης ανακαλύπτει αργά ή γρήγορα στην πράξη. Το χαρτί στον τοίχο πιστοποιεί ότι κάποτε κάποιος εξέτασε τις γνώσεις μας σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Δεν πιστοποιεί ότι τις κρατήσαμε ζωντανές ούτε ότι ξέρουμε να τις κάνουμε δουλειά όταν το πρόβλημα μπροστά μας δεν μοιάζει με καμία άσκηση του Πανεπιστημιακού αμφιθεάτρου. Γι’ αυτό πρώτα έρχονται τα χέρια και το μυαλό που δουλεύουν και μετά ο τίτλος που τα συνοδεύει.

Η διεθνής αγορά εργασίας το παραδέχεται όλο και πιο ανοιχτά. Στην έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ για το μέλλον της εργασίας το 2025 η αναλυτική σκέψη βρέθηκε στην κορυφή των βασικών δεξιοτήτων με περίπου επτά στις δέκα επιχειρήσεις να τη θεωρούν απαραίτητη, και ακολούθησαν η ανθεκτικότητα με την προσαρμοστικότητα και η ηγεσία με την κοινωνική επιρροή. Οι ίδιοι εργοδότες υπολογίζουν ότι το 39% των βασικών δεξιοτήτων των εργαζομένων θα αλλάξει ως το 2030 και το 63% θεωρεί το έλλειμμα δεξιοτήτων ως το μεγαλύτερο εμπόδιο ανάπτυξης για τις επιχειρήσεις τους. Η Google στην εσωτερική της έρευνα για τους αποτελεσματικούς προϊσταμένους, γνωστή ως Project Oxygen, διαπίστωσε ότι η τεχνική εξειδίκευση ήρθε τελευταία στα χαρακτηριστικά τους. Στην Ελλάδα η έρευνα της ManpowerGroup για το 2026 κατέγραψε ότι το 84% των 520 εργοδοτών που ρωτήθηκαν δυσκολεύεται να βρει ανθρώπους με τις δεξιότητες που χρειάζεται, δώδεκα μονάδες πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ οι πιο περιζήτητες ανθρώπινες δεξιότητες είναι η επικοινωνία με τη συνεργασία και ο επαγγελματισμός με την εργασιακή ηθική, με 45% η καθεμία.

Το Ελληνικό παράδοξο είναι διπλό. Το πτυχίο δεν λειτουργεί ως ασπίδα αφού σύμφωνα με τη Eurostat το 2025 απασχολούνταν μόλις το 62,4% των πρόσφατων αποφοίτων ηλικίας 20 έως 34 ετών έναντι 83% στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το χαμηλότερο ποσοστό της ΕΕ και σαφώς χειρότερο από το 72,7% του 2024. Ο ΟΟΣΑ κατέγραψε ότι το 2024 η ανεργία των 25 έως 34 ετών με τριτοβάθμια εκπαίδευση έφτασε στην Ελλάδα το 12,3%, το υψηλότερο ποσοστό ανάμεσα στις χώρες του. Την ίδια ώρα όμως η ΕΛΣΤΑΤ δείχνει ότι το 59,9% των ανέργων του β’ τριμήνου του 2026 είχε ολοκληρώσει το πολύ τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Το πτυχίο λοιπόν ούτε σώζει ούτε καταδικάζει. Δείχνει ότι κάποιος πέρασε ένα κατώφλι και το τι θα κάνει από κει και πέρα το κρίνουν η εμπειρία και ο χαρακτήρας του.

Οι δεξιότητες δεν έχουν όλες την ίδια καταγωγή. Κάποιες γεννιούνται μαζί μας σαν ταλέντο στα χέρια ή στη γλώσσα ή στην ικανότητα να καταλαβαίνουμε τους ανθρώπους με μια ματιά. Άλλες χτίζονται σιγά σιγά στο εργαστήρι, στο μαγαζί και στη βάρδια που δεν τελειώνει ποτέ στην ώρα της. Και οι δύο έχουν κάτι που το πτυχίο δεν έχει. Δοκιμάστηκαν. Όποιος έσφαλε και διόρθωσε κουβαλά μια γνώση που δεν σβήνει με τις εξετάσεις γιατί δεν ήταν ποτέ αποστηθισμένη.

Σκέψου λοιπόν τον νέο που δεν πήγε στο πανεπιστήμιο επειδή δεν το επέτρεψαν τα οικονομικά της οικογένειας ή επειδή η καρδιά του τράβηξε αλλού. Μαθαίνει μόνος του όσα χρειάζεται με μέντορες που βρήκε στον δρόμο και με μια πείνα που κανένα πρόγραμμα σπουδών δεν μπορεί να προγραμματίσει. Δεν έχει τίτλο που ανοίγει πόρτες αλλά έχει μυαλό που ψάχνει διόδους. Η ανεργία των νέων έως 24 ετών υποχώρησε από 34,3% τον Ιούνιο του 2021 σε 19,5% τον Ιούνιο του 2026 κατά την ΕΛΣΤΑΤ και ο κόσμος που έρχεται ανταμείβει όποιον μαθαίνει γρήγορα και δεν φοβάται να δοκιμάσει.

Στην άλλη άκρη στέκεται ο άνθρωπος των πενήντα πέντε ή των εξήντα. Η ανεργία των 55 έως 64 ετών είχε φτάσει το 19,3% τον Οκτώβριο του 2016 και σήμερα η εικόνα είναι καλύτερη, αλλά το 2024 απασχολούνταν μόνο το 57,3% αυτής της ηλικιακής ομάδας έναντι 65,2% στην ΕΕ. Το 53,1% των ανέργων του β’ τριμήνου του 2026 έψαχνε δουλειά έναν χρόνο ή περισσότερο και η διοίκηση της ΔΥΠΑ λέει ότι περισσότεροι από έναν στους τρεις ανέργους είναι πάνω από 45 ετών. Η έρευνα της KPMG Ελλάδας στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Advantage έδειξε ότι το 41% των εργοδοτών έχει αποκλείσει υποψήφιους από το πρώτο στάδιο λόγω ηλικίας, ενώ το 77% των ίδιων δηλώνει ότι δεν έχει δει εργασιακή πρόοδο και το 62% των εργαζομένων λέει ότι έχει δει. Έρευνα του Hellenic Observatory του LSE σε υπεύθυνους προσλήψεων βρήκε ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία έχουν μικρότερες πιθανότητες σε θέσεις όπου κυριαρχούν οι ψηφιακές και οι δημιουργικές δεξιότητες και μεγαλύτερες σε θέσεις που ζητούν διοικητική κρίση.

Η κοινωνία λοιπόν πετά έτσι έναν θησαυρό που έφτιαχνε επί δεκαετίες με το πρόσχημα ότι ο χρόνος που τον έκανε πολύτιμο παράλληλα τον έκανε και περιττό.

Και μένει ο χαρακτήρας, ο τρίτος και πιο αθόρυβος μάρτυρας. Δεν γράφεται σε βιογραφικό και δεν πιστοποιείται από κανέναν φορέα, αλλά φαίνεται στο πώς φέρεσαι όταν κανείς δεν σε βλέπει, στο πώς παραδέχεσαι το λάθος σου, στο αν μοιράζεσαι όσα ξέρεις ή τα φυλάς εγωιστικά μέσα σου. Ίσως τότε το πιο ελπιδοφόρο μήνυμα να είναι ότι ο νέος χωρίς πτυχίο και ο γέροντας χωρίς δουλειά ανήκουν στην ίδια ιστορία. Ο ένας έχει την ορμή να μάθει και ο άλλος τη σοφία να διδάξει. Μια κοινωνία που θα τους έφερνε στο ίδιο τραπέζι θα ανακάλυπτε ότι η αξία ενός ανθρώπου δεν γράφεται σε χαρτί αλλά χαράσσεται σαν τον ήλιο στον τοίχο ενός παλιού σπιτιού με την πάροδο του χρόνου.

Και κάτι ακόμα για τα παιδιά που δεν πέρασαν στις πανελλήνιες και για τους γονείς που κρατούν στα χέρια τους μια αποτυχία που δεν είναι δική τους. Η συμβουλή ξεκινά πολύ νωρίτερα από τον μήνα των εξετάσεων. Από τα πρώτα χρόνια του παιδιού αξίζει να το μαθαίνουμε να κάνει πράγματα με τα χέρια του και να συναντά ανθρώπους διαφορετικούς από εμάς, να διαβάζει και να ταξιδεύει όσο μπορεί, να δουλεύει τα καλοκαίρια, να αναλαμβάνει ευθύνες, να δοκιμάζει και να αποτυγχάνει χωρίς ντροπή. Ένα παιδί που γέμισε εμπειρίες και έμαθε να στέκεται στα πόδια του δεν χάνει τη ζωή του όταν χάσει μια βάση. Οι πανελλήνιες είναι μια πόρτα και το σπίτι έχει πολλές. Όποιος έμαθε να τις ανοίγει θα βρει την επόμενη και στο τέλος την καλύτερη.

* Αντώνης Βαρβατσούλιας
Πολιτισμικός Ερευνητής/Public Relations Specialist.